Posts tagged Ludobójstwo

Incydent z granatem

Dziś w nocy w Gisozi Genocide Memorial Centre (google podpowiada, że to to samo co Kigali Memorial Centre, o którym już tu kilka razy pisałem) wybuchł granat, został ranny przypadkowy przechodzień.

Rok temu w podobnym ataku zginął policjant. Nie dziwię się więc, że gdy wchodziłem do tego miejsca byłem bardzo dokładnie kontrolowany, łącznie z przeszukaniem plecaka.

Doczytałem, że znajdowano tam także podrzucone anonimowe listy z pogróżkami wobec Tutsi. „Tutsi, przyjdzie czas, gdy dokończymy, co zaczęliśmy w 1994 roku”, „Przygotujcie swoje szyje” – to cytaty z tych listów.

Nie jest więc jednak bezpiecznie w Rwandzie tak do końca.

Comments (1) »

Artykuł o Rwandzie na Onecie

Dostałem na Naszej Klasie cynk od jednego z czytelników bloga, że na Onecie pojawił się artykuł o Rwandzie. Jest dość krótki, więc polecam wszystkim do przeczytania. Traktuje oczywiście o ludobójstwie i skupia się tym razem na Kigali Memorial Site, które też zresztą odwiedziłem, więc dla części z Was zapewne nie będzie w nim zbyt wiele nowego.

Comments (1) »

6 kwietnia 1994

Dziś mija dokładnie 15 lat od rozpoczęcia ludobójstwa w Rwandzie. Wieczorem 6 kwietnia 1994 roku zestrzelono samolot z rwandyjskim dyktatorem. Wszystkie osoby, które chcą poznać więcej informacji na ten temat, zachęcam do przeczytania (przynajmniej) dwóch moich wpisów na blogu n ten temat.

Długa historia Rwandy w krótkim artykule

Księża w czasach ludobójstwa

Polecam także naprawdę świetny artykuł Wojciech Tochmana w dzisiejszym Dużym Formacie (dodatek do Gazety Wyborczej). Redaktor wspomina co działo się w czasie ludobójstwa w parafii Gikondo. Ja już tą historię znam, bo odwiedziłem i parafię i pracującego tam polskiego misjonarza, ale i tak czytam to naprawdę z wielkim trudem.

Comments (1) »

Skazano architekta ludobójstwa w Rwandzie

Nawet nie wiecie ile razy ostatnimi dni dostałem na GG, na maila, czy dziś w komentarzu link do informacji, że przywódca ludobójstwa w Rwandzie został skazany na dożywocie. Fajnie, że zaczęliście się interesować Rwandą.

Pisać nic o tym sam nie będę, tylko dam linka do jednego z artykułów na ten temat. Wybór padł akurat na ten, bo w nim jest zdjęcie z Nyamata, które chyba też już dobrze znacie.

Comments (2) »

Księża w czasach ludobójstwa. Jeszcze raz.

Pod moim dość głośnym artykułem „Księża w czasach ludobójstwa” pojawił się dziś w nocy bardzo dobry komentarz. Przyznam, że czekałem na coś takiego, bo jak sam napisałem w treści wpisu, opisałem tylko jedną stronę – to jak sprawa kościoła i jego udziału w ludobójstwie wygląda z punktu widzenia przeciętnego Rwandyjczyka. Chciałem dowiedzieć się co o tym mówi Kościół, jak naprawdę wyglądała pielgrzymka Jana Pawła II do Rwandy, ale niestety nie znalazłem na ten temat nic. Próbowałem przeszukać strony Watykańskie, ale wolne łącze internetowe nie dało mi na to szansy. Dlatego opisałem całość stronniczo, jednak ie ukrywając tego, że opisuję tylko pewien wycinek prawdy.

Autor komentarza, Retus zgodził się abym zamieścił go jako osobny artykuł co z przyjemnością czynię. Poniżej gwiazdek jest już tylko treść owego komentarza, bez żadnej mojej ingerencji w niego.

* * *

Artykuł jest poruszający i dobrze, że piszesz o takich sprawach. Nikt nie powinien zapominać o takich potwornościach i wypierać ze świadomości tego rodzaju kart z historii Afryki.

Kościół nie jest bez winy, ale… Nie jestem katolikiem, nie wierzę w Boga, może dlatego łatwiej mi spojrzeć z dystansu. Nie ma sensu obwiniać Jana Pawła II o to, że zrobił za mało albo nie zrobił nic. I szczegóły faktograficzne nie są bez znaczenia, tym bardziej że są do wychwycenia i weryfikacji bez trudności. W 1990 r. biskup Rzymu był rzeczywiście w Rwandzie i Burundi, natomiast w 1993 r. najbliżej dotarł do Ugandy. Wiele miejsca poświęcił wtedy w wystąpieniach zabliźnianiu ran w Ugandzie i unifikacji społeczeństwa. O państwach sąsiednich (Rwanda to przecież nie jedyny, który był rozdzierany kolosalnymi problemami, w tym etnicznymi) siłą rzeczy nie mówił. Bezpośrednio o polityce w homiliach głowy kościołów nie mogą mówić, stąd bardziej ogólne uwagi. Ale powiedział np.: Among the essential components of a sound civic life are such things as the recognition of the dignity of every human person, respect for the rights which are
rooted in that dignity – especially the right to life and the right to religious liberty – and an effective commitment to secure the well–being of the poor, the weak and the defenceless (w Kampali, 7 II 1993).

W 1990 r. Jan Paweł II przemawiał w Rwandzie kilkakrotnie – pełne teksty wiszą na stronie Watykanu; można je przeczytać po włosku lub francusku. Znamienne, że ani razu nie użył w homiliach określeń Tutsi i Hutu. O społeczeństwie mówił jako o całości, podkreślając, że przechodzi trudności, z których jednak może wyjść. Wielokrotnie podkreślał też pojęcie solidarności, wzajemnego zrozumienia – czy mógł przewidzieć, z jaką dzikością ludzie rzucą się na siebie za cztery lata? Moim zdaniem nie do końca. Czy mógł odnosić się do konfliktu Hutu i Tutsi, stając po stronie rebeliantów albo reżimu Habyarimany? Z zasady też nie. Z drugiej strony prawda, ogólne nawoływanie do dobra człowieka mogło nie wystarczyć. Ale papież to głowa przede wszystkim kościoła, a nie polityk – głowa państwa. Zresztą ani jedna ani druga rola nie uprawniały w 1990 r. do bezpośrednich ingerencji, które byłyby odebrane tym alergiczniej, że przecież to znowu byłaby wypowiedź białego Europejczyka, a i władze i ludzie w Rwandzie pamiętali, jak wiele biali misjonarze (nie tylko katoliccy) i biali urzędnicy kolonialni zrobili, by podsycać istniejące antagonizmy.

Warto do tego dodać, że papież był jednym z najpierwszych uczestników światowej sceny politycznej, którzy użyli na to, co się działo w Rwandzie, określenia ‚ludobójstwo’. O sprawie rwandyjskiej mówił wtedy dużo. Po koniec 1994 r. amerykański (więc zasadniczo niekatolicki) „Time” ogłosił go człowiekiem roku, przypominając m.in. właśnie postawę wobec konfliktu w Rwandzie.

Teraz sprawa księży… Kilkudziesięciu bezdyskusyjnie dołączyło do oprawców, brali udział w odrażających mordach. Ale przecież nie można papieża obciążać za ich działalność (to jak z Josefem Tiso w czasie wojny). Sprawa jest tu głębsza i sięga okresu po Soborze Watykańskim II, kiedy postawiono na kapłanów autochtonów, jako lepiej rozumiejących wiernych. Tyle że nie zawsze można było zweryfikować ich przygotowanie, humanizm, szacunek dla życia itp. Ten sam problem przeżywają dzisiaj np. kościoły anglikańskie, ze zgrozą patrząc na nienawistny stosunek swoich afrykańskich kongregacji i duchownych np. do sprawy gejów. Mordercy w sutannach wprawili w osłupienie nie tylko kościół, ale też duże grupy posoborowych intelektualistów; niektórzy z nich zwątpili w sensowność reform.

Tylko że morderstwa i zbrodnie księży to nie to samo, co określone tak w artykule powyżej „zbrodnie kościoła katolickiego”. Bo żeby mówić o takich, trzeba by pokazać, że episkopaty, w porozumieniu z Rzymem, na podstawie prawa kanonicznego nawołują do mordowania, do nienawiści, do zlikwidowania wszystkich Tutsi. Tak oczywiście nie było. Analogicznie, incydentalne akty przemocy ze strony pojedynczych żołnierzy AK nigdy nie staną się „zbrodniami Armii Krajowej”. Warto o tym pamiętać.

I jeszcze katolicy w Rwandzie. To oczywiście naiwność myśleć, że już ich nie ma. Mordowano w 1994 głównie Tutsich, a katolikami byli nie tylko oni, ale i znaczna większość Hutu. Zresztą na całe szczęście część Tutsich przetrwała. W 2001 r. rzymscy katolicy stanowili 56% populacji.

Dodatek prawny – kościół jest po wpadkach powojennych niezwykle ostrożny w ochronie jakichkolwiek zbrodniarzy. Tuszował sprawy księży-pedofilów, to prawda, oburzająca prawda. Ale zbrodniarze z Rwandy nie są kryci przez kościół, to pewne. Jeśli stosunek kleru do kwestii seksualnych jest nadal często bigoteryjny i ambiwalentny, to ze zbrodniami typu rwandyjskiego trudno wiązać skrycie aprobujące albo ochraniające działania Rzymu. I kropka. Dobrze uzupełnia to wpis Jacka, o ile jest wiarygodny co do danych. Kler był w 1994 i wśród oprawców, i wśród ofiar.

Jana Pawła II można krytykować; nie jestem zwolennikiem apriorycznego, bezrefleksyjnego uznawania jego wielkości. To niewątpliwie postać wyjątkowo wybitna, ale jak każda osoba działająca publicznie, nie działał zawsze bezbłędnie. Trudno mu natomiast przypisywać wszystkie winy na planecie. To i tak jeden z najaktywniej działających papieży, gdy idzie o tak egzotyczne dla kościoła jeszcze 100 lat temu kwestie, jak prawa człowieka, solidarność międzyetniczna i międzywyznaniowa itp.

Tak czy inaczej interesujący artykuł.

Comments (8) »

Znowu miałem gości

Gdzieś – albo w treści któregoś postu, albo w komentarzu – przebąknąłem, że mam mieć gościa – panią redaktor z polskiego radia. Odwiedziny mają już czas przeszły i na dodatek liczbę mnogą.

Na dwa dni z dokładką do Rwandy wpadły dwie zabiegane dziewczyny. Hela, która jest reporterką polskiego radia w Ugandzie, obecnie robiącą materiały dla mojej ulubionej radiowej Trójki (pewnie jak i ja przed jej usłyszeniem zastanawiacie się teraz czy to ta Helen z listy przebojów, ale podrażnię się i nie zdradzę). Oraz Ania, która jest wolontariuszką w Ugandzie. Spotkaliśmy się pod sklepem Nakumat (to międzynarodowa sieć sklepów w Afryce, w Kigali obecna od kilku tygodni) gdzie dziewczyny bardzo się ucieszyły na widok pieczywa. W ogóle bardzo Rwandę w porównaniu z Ugandą komplementowały. Głównie za czystość i organizację. Cóż, widać muszę trochę po Afryce pojeździć, bo Rwandę porównując z Polską mogę za to samo jedynie skarcić.

Helena zaimponowała mi dwoma rzeczami: w czasie pobytu ekspresją swojego obeznania z Afryką. Rozmawialiśmy w sumie krótko, ale dużo się dowiedziałem. Druga rzecz to jej blog Mrówki w klawiaturze. Bardzo, bardzo fajnie się czyta. Zazdroszczę jej talentu.

Z Anią okazało się, że możemy wspólnie powiedzieć „jaki ten świat mały”. Nie dość, że pochodzi spod mojego Białegostoku, to na dodatek jest teraz na wolontariacie razem z Przemkiem, którego poznałem na MSZ-owskim szkoleniu i którego blog znajdziecie w panelu obok.

Nie do końca to dobre miejsce na wtręt opowiedzianej przez dziewczyny historii o tym jak się poznały, ale lepszego miejsca nie będzie. Ania przed wyjazdem do Ugandy poszła do spowiedzi, między innymi przyznała się w trakcie niej dokąd jedzie i… od księdza dostała email do Heli. Okazało się, że w tym samym konfesjonale przed wyjazdem spowiadała się też Hela. Jaki ten świat mały.

Po zakupach dziewczyny poleciały do Informacji Turystycznej (nawet nie wiedziałem, że takowa jest w Kigali), ja wysłałem w końcu pocztówki i też udałem się do IT – długo im zajęło planowanie tam swojego krótkiego pobytu. Zapadła decyzja, że najpierw jadą ze mną do Nyamaty zwiedzić Memorial Site, potem wracają do Kigali zwiedzić znów Memorial Site, a na następny dzień zwiedzanie przyrody – któryś z parków – na które postarają się też i mnie zabrać.

Helena i Ania w busie do Nyamata

Helena i Ania w busie do Nyamata

Nyamata Memorial Site opisywać znów nie będę. Dodam tylko jedną obserwację: tym razem poszedł z nami Paul, ale nie zdecydował się wejść do środka krypty. Rozumiem.

I tyle. Pojechały razem z Paulem do Kigali. Wieczorem na GG dowiedziałem się, że raczej do parku (i to tego o którym marzę – Akagera Park) pojadą beze mnie. Zabrać miał je tam ksiądz z parafii, w której spały, ale postawił twardy warunek, że wyjazd o 6.30 i ani chwili później. Tymczasem pierwszy bus, którym mógłbym dotrzeć do Kigali wyrusza właśnie o 6.30 i na miejscu byłby zapewne dobre kilkanaście minut po siódmej.

* * *

No cóż, jakieś fatum wisi nade mną. To już moje drugie podejście do tego parku, miałem zamiar jechać w poprzedni weekend ale też się nie udało (względy oczywiście głównie finansowe, bo samo dotarcie tam trwa i kosztuje). Tym razem prawie miałem za darmo transport, ale…

* * *

Ciekawostka językowa. Wielokrotnie łapałem się na tym, że mówiłem do nich po angielsku. Ciekaw jestem czy jak wrócę do Polski też to będę miał. Już jakiś czas temu zauważyłem, że spora część myśli w mojej głowie – zwłaszcza tych nieświadomych – jest też w języku angielskim.

Comments (13) »

Długa historia Rwandy w krótkim artykule

Kigali Memorial Site opowiada nie tylko o ludobójstwie, ale i historii Rwandy prowadzącej do niego

Kigali Memorial Site opowiada nie tylko o ludobójstwie, ale i historii Rwandy prowadzącej do niego

Przeglądam Wasze komentarze pod moimi ostatnimi wpisami skoncentrowanymi na ludobójstwie i zauważam, że nie znacie historii tego kraju i nie do końca wiecie czym było ludobójstwo. Te ostatnie mniej więcej już zarysowałem, ale winien jestem Wam pełniejszego jego obrazu jak i przynajmniej streszczenia zamierzchłych dziejów tego kraju (jak i tych bliższych). No więc postaram się teraz Wam wypełnić tą lukę.

Najpierw wyjaśnienia formalne.

Nigdy nie lubiłem historii. Szczerze mówiąc zdarzało mi się na jej lekcjach zasnąć (zalety siedzenia w ostatniej ławce i pewnego dealu z nauczycielem historii – moje lenistwo odpracowywałem czasem w czasie lekcji porządkując zaplecze sali). Dlatego też nie będę ukrywał, że doświadczenie w pisaniu tekstów historycznych mam takie jak Donald Tusk w podejmowaniu niewygodnych dla niego decyzji politycznych, czyli żadne. Ale podobnie jak Donald postaram się uczynić z tego atut, przez który polubicie moją kulawą pisaninę. Będę pomijał daty, nazwiska i inne pamięciowe szczegóły gdzie tylko mi się to uda. Co więcej, będę się Wam bez zażenowania przyznawał jak czegoś nie wiem.

Druga kwestia jest taka, że jak ktoś czytał „Heban” R. Kapuścińskiego, to może sobie mój artykuł odpuścić, bo historia Rwandy została tam dobrze opisana. Jednak jako, że zależy mi na czytelnikach, dodam, że dorzucę też coś więcej. Wiedzę czerpię nie tylko z Kapuścińskiego, ale i z: rozmów z ludźmi, wspomnianej już książki Rwanda. Death, Despair and Defiance, wszelkiej innej czytaniny jaka mi wpadła w ręce oraz z wczoraj odwiedzonego Kigali Memorial Site. Na szczęście wszystkie wymienione źródła są spójne ze sobą, więc będzie mi łatwo pisać, a Wam zapewne łatwo czytać bez zastanawiania się która z wizji historycznych na jakie trafiłem jest prawdziwa: wszystkie są takie same.

Dosyć tego wstępu. Zaczynamy. I postarajmy się skupić choć nieco i spoważnieć: jakby nie było właśnie zaczynam pisanie, a Ty Czytelniku zaczynasz lekturę historii narodu, która skończyła się największym ludobójstwem w historii świata. Przynajmniej największym mi znanym, a starałem się znaleźć coś większego,  bardziej masowego, ale bezskutecznie. Najlepiej nam znane ludobójstwo to zagłada Żydów i innych nacji w Oświęcimu i Brzezińce. Wszyscy kojarzymy to miejsce z największą zbrodnią w historii drugiej wojny światowej, praktycznie  taśmowym, systematycznym i zorganizowanym zabijaniem. W obozie tym zginęło około milion trzysta tysięcy ludzi w ciągu pięciu lat. Okropne i niemożliwe do wyobrażenia.

W Rwandzie zginęło około miliona ludzi. W sto dni.

Zobacz jak do tego doszło.

Czasy przedkolonialne

Trudno jest zbadać dokładnie nie spisaną historię narodu położonego w samym sercu wielkiego kontynentu, jednak historykom mniej więcej to się udało. Jest wiele nieznanych jej momentów, ale wszyscy badacze zgadzają się, że pierwszymi mieszkańcami tego górzystego obszaru, którzy utworzyli cywilizację były plemiona zbieracko – łowieckie. Tak było już mniej więcej od 800 roku naszej ery. Wraz  z mijającymi wiekami na obszarze tym pojawiały się kolejne ludy, jednak przeważa opinia, że nigdy nie dochodziło tutaj do wojen o terytorium. Kolejne grupy etniczne przenikały już istniejące i mniej lub bardziej się z nimi integrowały. Pojawiły się plemiona wyrabiające rękodzieła, pojawiły się ludy hodujące zwierzynę. Jako, że każde z tych plemion wypełniało jakąś „niszę rynkową” nie  zagospodarowaną przez inne, naturalne było, że podstawowe relacje jakie między nimi się wykształciły to nie konflikt o terytorium i zasoby, a zwykłe układy ekonomiczne. Klient i dostawca.

Z biegiem czasu zaczynało to być coraz bardziej usystematyzowane, jednak zawsze jednak płynne. Pojawiły się pojęcia Tutsi, Hutu i Twa, teraz nazywane mylnie plemionami.

Tutsi w tutejszym rozumieniu to posiadacz dóbr, w głównej mierze dobrem takim były krowy. Każdy kto je posiadał, mógł nazwać się i był nazywany przez innych Tutsi. Krowy ze sobą przyprowadziły ludy napływające z północy i to oni zostali nazwani Tutsi, jednak w żadnym wypadku określenie to nie było dla nich zarezerwowane na stałe. Jeśli utraciłeś lub sprzedałeś krowy, z biegiem czasu przestawano utożsamiać cię z terminem Tutsi. I w drugą stronę, jeśli się wzbogaciłeś, kupiłeś sobie trzodkę – awansowałeś do elitarnego klubu Tutsi. Dobrym sposobem było też oczywiście wżenienie się w tą bogatszą warstwę.

Posiadanie wielu krów dawało też możliwość zarobienia w inny sposób. Swoista usługa Rent a cow. Tutsi zaczęli swoje krowy wypożyczać innym, tym którzy ich nie mieli. Dawali im z zastrzeżeniem, że zawierana jest między stronami umowa: wypożyczam ci krowę, hoduj ją i bierz z niej mleko. Pamiętaj jednak, że jest ona nadal moja i mogę w każdej chwili ci ją zabrać. Jeśli chcesz ją zabić na mięso – przyjdź, a porozmawiamy o tym. Tymczasem za wypożyczenie należy mi się opłata w postaci pieniędzy lub opieki nad moim obejściem. Z drugiej strony jak będzie jakaś wojna, nic się nie bój – ja cię obronię.

Ci którzy nie spali na lekcjach historii pewnie właśnie coś skojarzyli. Otóż to, w Europie też to mieliśmy, a nazywało się feudalizm. Senior przekazywał wasalowi lenno w postaci posiadłości, a ten zobowiązywał się mu płacić i służyć. Tutaj jednak senior nosił nazwę Tutsi, a wasal to właśnie Hutu. Hutu w tutejszym języku oznaczało nie mniej ni więcej „klient”. Żadnych innych konotacji plemiennych. Tutsi posiadali i się byczyli, a pracowali na ich majątek ich klienci czyli Hutu.

Wspomnę jeszcze o trzeciej grupie, zawsze jakoś przemilczanej, może dlatego, że nie miała większego znaczenia w ludobójstwie i nie była nigdy liczna. To ludzie Twa czyli wszyscy ci co nie posiadali krów, ale też ich nie wynajmowali by mieć pożywienie. Zamiast tego od dawien dawna produkowali na przykład garnki i kosze, które potem sprzedawali dla Hutu i Tutsi by mieli w czym sobie te swoje dobra trzymać. I za zarobione pieniądze sami sobie kupowali jedzenie.

Wikipedia

Tak zapewne wyglądały imprezki w Rwandzie kilkaset lat temu. Źródło: Wikipedia

Oczywiście tam gdzie pojawiają się podziały na tych co mają i tych co nie mają, pojawia się także zawiść tych biedniejszych wobec bogatszych. Tak jest wszędzie, przypomnijmy sobie choćby przedwojennych Żydów, do których przecież należały wszystkie kamienice przy co bogatszych drogach. Niby nikomu ich nie ukradli, ale niesmak jakiś odruchowo się ma. To jednak nie sprawia od razu, że całe ludy obracają się przeciwko tym, którzy mają i wybijają je w pień. Tutsi i Hutu w tym układzie przetrwali bez  konfliktów tysiąc lat, tak samo mniej więcej trwała Europa wobec wcześniej feudalizmu, potem Żydów. Do ludobójstwa potrzebny jest detonator podsycający nienawiść jednych wobec drugich. W Europie był to Hitler. W Rwandzie byli to… Europejczycy.

Kolonializm

Pierwsi kolonizatorzy pojawili się chyba w 1870 roku. Byli to Niemcy i dostało im się po tyłku. Rwandyjczycy powiedzieli, że nie dadzą sobie w kasze dmuchać i jak jeden mąż ramię w ramię stanęli do walki przeciw najeźdźcom, którą wygrali.

Niestety triumf nie trwał długo, bo Niemcy po piętnastu latach wrócili i tym razem zwyciężyli. Wspomnę od razu, że w czasie pierwszej wojny światowej Rwanda została przez Niemców dość gładko oddana w posiadanie Belgii. Wspominam od razu, bo nie będę rozgraniczał tych dwóch kolonializmów, ich polityka w znacznej mierze w kwestii Afryki i Rwandy była taka sama.

Kraj, który zastali nie był jednak łatwy do rządzenia. Przede wszystkim Rwanda w momencie przybycia kolonizatorów podzielona była na 18 plemion czy kast (w zależności od terminologii). Trudno się było połapać kto jest kim, kto się stawia, a kto nie i trzymać w jako takich ryzach tak dużą grupę odmiennych nacji. Szybko jednak zauważono, że wspólne dla nich wszystkich jest wykształcenie hierarchii społeczno-ekonomicznej Tutsi – Hutu – Twa. Podział na trzy był już łatwiejszy.

Z pomocą przyszedł najnowszy hit myśli filozoficzno – biologicznej jakim była teoria ras. Hitler bez żenady w Europie informował wszystkich, że Niemcy to nadludzie, a Niemcy, a potem Belgowie bez żenady w Rwandzie informowali, że Tutsi to nie warstwa społeczna, a rasa i to lepsza od pozostałych. Katoliccy i protestanccy misjonarze dopatrzyli się nawet w nich biblijnego zaginionego ludu Chama, który wyszedł z Jerozolimy i jak poszedł do Afryki tak już nigdy z niej nie wrócił. A tu Eureka! Chamici odnaleźli się w samym sercu Afryki.

Tutsi może i byli na początku nieco zdziwieni, że nagle okazali się z dnia na dzień być nie tylko nie-Afrykańczykami, ale na dodatek rodem biblijnym. Do tej pory modlili się do słońca, ognia i wiatru, ale nic nie stoi na przeszkodzie by modlić się do kogoś czy czegoś innego. Zwłaszcza, że wraz z nazwaniem ich lokalnymi nadludźmi otrzymali od kolonizatorów uprzywilejowaną rolę. Pojawiły się dobre, ciepłe posadki w urzędach centralnych i co równie ważne zatrzymali swoje krowy.

Co może jeszcze bardziej ważne od tej pory pozycja Tutsi została im dana niemal dożywotnio. Utrata krów nie powodowała degradacji do Hutu, a Hutu nie było już tak łatwo stać się Tutsi (jednak takie roszady były nadal możliwe, choć już nie odbywało się to płynnie). Niemcy czy też już Belgowie rozdali wszystkim dowody osobiste, w których było napisane czy jesteś Tutsi, Hutu czy Twa. Jako, że szczerze mówiąc sami Rwandyjczycy nie do końca orientowali się kto jest kto, bo definicja ta była przecież bardzo płynna (a Ty Czytelniku? Jesteś klientem czy usługodawcą?), kolonizatorzy decyzję postanowili im uprościć. Jeśli masz dziesięć krów lub więcej, w dowodzie będziesz mieć wpisane, że jesteś Tutsi. Jeśli masz mniej, jesteś Hutu (lub Twa).

I od tej pory się zaczęło. Hutu i Twa byli zwykłymi robotnikami, plebsem i pospólstwem. Natomiast Tutsi utworzyli rząd marionetkowy sterowany de facto przez kolonizatorów, swoimi krewnymi i znajomymi obsadzili wszystkie istotne urzędy, szkoły i inne instytucje. W porządkowaniu tego osiemnastoplemiennego nieładu bardzo dobrze pomagali im kolonizatorzy i misjonarze. Utworzono przykościelne szkoły z podziałem na klasy dla Tutsi oraz na klasy dla Hutu (i zawsze ujmowanych co najwyżej w nawiasie Twa). Ważnym tematem nauczania było jak wyjątkowym ludem jest plemię Tutsi (właśnie pojawiła się po tysiącu latach istnienia Rwandy definicja Tutsi jako plemienia, a nie warstwy społecznej) i z tego też powodu jak ważne jest służenie i słuchanie się ich ze strony podludzi jakimi byli Hutu (i – znów w nawiasie – Twa). Dopilnowywano aby definicje te i role zostały zakorzenione jak najgłębiej w ich świadomości. Podziałało doskonale: ludzie którzy żyli niemal od zawsze razem uwierzyli białemu człowiekowi, że tak naprawdę są sobie zupełnie obcy.

Kolonizatorzy byli oczywiście z siebie niezmiernie zadowoleni. Pal licho prawdę, ważne, że kłamstwo działało. Nikt już nie chciał się pozbyć kolonizatorów, bo ci którzy się liczyli w tym kraju dostali lepsze posady i w zamian usłużnie tłumili jakiekolwiek próby buntu. Buntów jednak prawdę mówiąc nie było, bo Hutu zdawali sobie sprawę, że nie do końca wiadomo przeciw komu się buntować. Czy przeciw kolonizatorom i narazić się na gniew urzędników Tutsi, czy przeciw Tutsi i narazić się na zbrojne uspokojenie ze strony kolonizatorów?

Scena z filmu z Kigali Memorial Site: stary czarno-biały film, na którym biali ludzie mierzą obwód czaszki murzynom, długość ich nosów, rozstaw i kolor oczu. Widziałem takie coś już wcześniej tyle, że z Żydami i niemieckimi lekarzami.

Nieoczekiwana zamiana miejsc

Po drugiej wojnie światowej przez Afrykę przelała się fala emancypacji. Kolejne podbite narody domagały się niepodległości od kolonizatorów i z lepszym lub gorszym skutkiem próbowały się wyswobodzić.

I tak też stało się w Rwandzie. Tutsi przypomnieli sobie, że Rwanda od wieków była krajem Rwandyjczyków zażądali aby Belgowie, delikatnie mówiąc, sobie poszli.

Oczywiście Belgom pomysł powrotu do Belgii się nie spodobał i zanim jeszcze Tutsi zdążyliby skrzyknąć się ze swoimi giermkami – Hutu, bardzo szybko doprowadzili do przewrotu. W 1959 roku doszło do pierwszej wojny pomiędzy Tutsi i Hutu, podsycanej przez Belgów dopingujących tym razem „plemieniu” Hutu. Zwycięsko z walk wyszli oczywiście wspierani Hutu, którzy utworzyli teraz nowy rząd i obalili były, jednak Belgowie widząc nieustępliwość swoich dawnych podwykonawczych Tutsi zaczęli coraz bardziej przeciwstawiać sobie obie grupy, doprowadzając do sytuacji ekstremalnych. W niepamięć poszła dawna teoria o wyjątkowości Tutsi i teraz Belgowie co rusz przypominali Hutu jak bardzo przez Tutsi byli uciskani i sugerowali wzięcie odwetu na nich za tamte czasy. Tutsi cały czas nie ustępowali domagając się zarówno przywrócenia dawnej pozycji jak i nadal niepodległości dla kraju. Hutu na niepodległości nie zależało, więc byli teraz idealnym narzędziem wykonawczym kolonialnej polityki. Rozpoczęły się czystki na ludności Tutsi przeradzające się w masakry i wypędzenia z kraju. Inny czarno-biały film w Kigali pokazuje tłum ludzi przewracających na ziemię mężczyznę i skaczących po nim. Było to Belgom bardzo na rękę, bo wystraszeni Tutsi zaczęli masowo emigrować do sąsiednich krajów, w tym głównie do położonej na północy Ugandy. Wyemigrowało kilkaset tysięcy ludzi, którzy co raz próbowali zbrojnie wrócić do kraju. Kończyło się to jednak zawsze kilkoma tysiącami ofiar z rąk wspieranych przez Belgów Hutu.

W latach ’60 dwudziestego wieku Belgowie opuścili Rwandę, ale sytuacja się w żaden sposób się nie zmieniła. U władzy ciągle byli Hutu podczas gdy większość Tutsi, zwłaszcza tych z ważniejszymi niegdyś funkcjami przebywała na emigracji i wielokrotnie próbowała się zbrojnie zorganizować by wrócić do swojego kraju. Hutu wiedzieli o tym i cały czas podsycali nienawiść rodaków wobec dawnych „panów”. Dzięki temu każde kolejne wkroczenie Tutsi do kraju kończyło się dla nich śmiercią. W efekcie ci, którzy wcześniej odważyli się nie wyemigrować teraz w realnej obawie o życie uciekali z kraju. Rwanda stawała się coraz bardziej krajem tylko nienawistnych Hutu. Do lat dziewięćdziesiątych.

Pojawia się Francja

W 1990 do Rwandy wracają Tutsi, silni jak nigdy dotąd, zorganizowani w Rwandyjski Front Patriotyczny (FPR) ze stojącym na ich czele Paulem Kagame. Od strony Ugandy brną przez cały kraj ku Kigali – stolicy kraju i jest już niemal pewne, że uda im sie ją odzyskać. Dyktator Hubyarimana jest realnie wystraszony, bo widzi, jak Tutsi są silni i że jego żołnierze Hutu na pewno ataku nie odeprą. Co tu robić?

Okazuje się, że wystarczy telefon do Mitteranda, ówczesnego prezydenta Francji, a ten popełnia chyba swój największy w życiu błąd. Nie wiedzieć czemu (plotki mówią, że Francja już od lat sprzedaje mordującemu od dawna wrogów politycznych reżimowi broń, ale to tylko plotki; Kapuściński pisze, że to przez chore ambicje dominowania w krajach frankofonicznych, zwłaszcza, że inwazja Tutsi natarła z posługującej się językiem angielskim Ugandy) prezydent Francji zgadza się wysłać na pomoc Legię Cudzoziemską. Pomoc wysyła dla potępianego przez cały świat dyktatora, który zamordował do tej pory dziesiątki tysięcy ludzi, a około miliona wypędził z kraju.

Atak FPR zostaje zatrzymany na przedpolu Kigali. Bardzo szybko ONZ ustanawia misję stabilizacyjną w tym kraju (UNAMIR), co doprowadza do bardzo znów niebezpiecznej sytuacji. W jednym kraju zostają zatrzymane równocześnie bardzo liczne, nienawidzące się może od dość niedawna, ale jednak bardzo szczerze grupy etniczne. Krajem nadal rządzi chory z nienawiści do Tutsi dyktator z warstwy Hutu, jednak pod okiem UNAMIR-u nie może jawnie ich wygonić.

Rozpoczyna się wielka fala propagandy anty-Tutsi, w której główny prym wiodą rządowe radio i telewizja (RTLM) oraz główny, także rządowy dziennik Kangur. To one promują termin Inyenzi – karaluchy. Tutsi są jak karaluchy, które wdarły się do domu jakim jest Rwanda i nie chcą się z niego wynieść, ale kiedyś przyjdzie taki dzień, w którym pasożyty zostaną wytępione. Satyryczny obrazek w Kangurze przedstawia leżącego na łóżku mężczyznę mówiącego do człowieka nad nim: „Jestem bardzo chory, panie doktorze”. „Co panu jest?” pyta lekarz. Mężczyzna odpowiada: „Tutsi, panie doktorze. Jestem Tutsi…”.

W propagandzie pomaga od lat goszcząca na salonach politycznych dyktatora władza kościelna. Biskupi i arcybiskup będący w ścisłym związku z rządem i rządzącą partią PARMEHUTU dają zielone światło podległym sobie parafiom na szerzenie nienawiści, sami wielokrotnie wypowiadając radykalne słowa skierowane przeciw Tutsi.

Francji w żaden sposób nie przeszkadza to jednak dozbrajać wojska rządowe Hutu, choć o przygotowaniach do masowych morderstw mówi się już coraz głośniej. Dochodzi do powszechnego spisu ludności, który niedługo ma się okazać listą ludzi do wymordowania. Co więcej armia francuska trenuje i pomaga zorganizować na wpół partyzanckie oddziały ludności o nazwie Interahamwe, choć ani przez moment nie ma cienia wątpliwości, że celem tych oddziałów jest walka z Tutsi.

Słowa „ostateczna eksterminacja” zaczynają padać coraz częściej i ludobójstwo staje się coraz bardziej realne. Wszystkiemu przygląda się misja stabilizacyjna UNAMIR i dzięki wewnątrz rządowemu wywiadowi dowodzący nią generał Dellare jest już pewien co się szykuje.

Na początku 1994 roku, na trzy miesiące przed ludobójstwem tajny agent o pseudonimie „Jean Pierre” donosi do kwatery głównej ONZ o wojskowej mobilizacji oddziałów Hutu mających wkrótce rozpocząć zbrojne powstanie przeciw Tutsi.

Na kilka tygodni prze ludobójstwem generał Romeo Dellare potwierdza doniesienia meldując do ONZ o bardzo niebezpiecznej sytuacji i wyraża przekonanie, że atak uzbrojonych Hutu na ludność cywilną Tutsi jest stuprocentowo pewny. Media rządowe mówią enigmatycznie, że niedługo stanie się „coś wielkiego”, wywiad UNAMIR wie, że mają nastąpić masowe morderstwa.

Generał Dellare prosi ONZ o zgodę na zbrojną interwencję UNAMIR w celu zapewnienia ochrony ludności cywilnej.

Z Nowego Jorku przychodzi depesza: „Nic nie robić aż do otrzymania kolejnych instrukcji”.

Podpisane: Kofi Annan.

6 kwietnia 1994 zostaje zestrzelony samolot z prezydentem – dyktatorem Habyarimaną, a propagandowe radio rządowe nadaje odezwę do wszystkich Hutu informującą o rozpoczęciu ludobójstwa. Do lipca tego samego roku zginie około miliona ludzi.

Zaraz po rozpoczęciu ludobójstwa pierwszym krokiem ONZ jest wycofanie wszystkich żołnierzy UNAMIR z terytorium Rwandy.

Od tej pory ludność cywilna Tutsi nie ma praktycznie żadnej ochrony i miejsca do ukrycia. Śmierć pozostaje tylko kwestią czasu.


Comments (16) »